Oordelen in Oudewater

Door: Walther Kok

~ In Oudewater is nooit iemand gewogen en te licht bevonden ~

Oordelen-in-Oudewater_001Een mooier verkoopargument voor de stad is welhaast niet denkbaar. Hier in Oudewater werd in en op de wereldberoemde Heksenwaag immers altijd eerlijk gewogen. Daardoor konden mensen die van hekserij beschuldigd werden hiernaartoe vluchten en aantonen een normaal gewicht te hebben (net zoveel te wegen als zij eruit zagen). Of om het in deftig ouderwets Nederlands te zeggen: zij beschikten over een gewicht dat wel accordeerde met de ‘natuerlycke proportien des lichaems’. En voor eenieder was het dan overduidelijk dat je geen heks kon zijn. Om op een bezem te kunnen vliegen moest je immers praktisch gewichtsloos zijn. Ten tijde van de heksenwaan was zo’n vaststelling dat je een normaal gewicht had van levensbelang want mensen die van hekserij verdacht werden liepen een gerede kans op de brandstapel te komen.

Oordelen-in-Oudewater_002Er sluimert echter in de stad nog een prachtig (weeg)verhaal. En dat heeft alles te maken met de patroonheilige van de stad: de aartsengel Michaël. Deze aartsengel zou samen met zijn collega’s Gabriel en Rafael als eersten onder de engelen een beetje dichter bij God staan als de rest. Voor ons ‘sluimerverhaal’ is echter meer nog dan zijn plaats in de hemelse hiërarchie van belang dat Michaël vooral op twee manieren wordt verbeeld en afgebeeld. Ten eerste als doder van het ultieme kwaad: de duivel (al dan niet in de gedaante van een draak).

Oordelen-in-Oudewater_003Daar is al een eerste verbinding met het verhaal van de Heksenwaag te leggen. Want het is immers – zo werd lange tijd geloofd – diezelfde duivel waarmee de heksen een verbond sloten en aldus in staat werden gesteld hun verderfelijke kunsten ten uitvoer te brengen. Michaël is volgens emeritus-hoogleraar Middeleeuwse geschiedenis Piet Leupen echter ook de engel die met de weegschaal klaar staat om bij hetOordelen-in-Oudewater_De-gekortwiekte-engel ‘Laatste Oordeel’ de daden van de mensen op de schaal te leggen om te bepalen of hun daden te licht worden bevonden of doorslaan ten goede (Piet Leupen, De gekortwiekte Engel, Parthenon 2017, pag. 14). Alle reden zou je dus zeggen om in Oudewater ruim aandacht aan hem te geven.

Oordelen-in-Oudewater_005

Helaas. Tot nu toe is de aartsengel voor zover ik het kan bekijken toch eigenlijk een beetje verstopt in de stad. Als patroonheilige van de stad leeft hij niet echt meer in het collectieve geheugen. En ook bij de twee aan hem gewijde kerken is er van enige verwatering sprake en gaat men niet helemaal voluit voor hem op het orgel. De eeuwenoude St. Michaëlskerk heet immers sinds jaar en dag de ‘Grote of Sint Michaëlskerk’ en in de naamgeving van de Oudkatholieke kerk in de Leeuweringerstraat moet hij Johannes de Doper naast zich dulden.

Oordelen-in-Oudewater_007 Oordelen-in-Oudewater_Grote-Sint-Michaelskerk

Oordelen-in-Oudewater_De-Bijbel-op-het-spoor-in-OudewaterTot voor enkele jaren bestond er opmerkelijk genoeg zelfs geen afbeelding van hem in de stad (als we het antieke kazuifel met zijn afbeelding dat bewaard wordt in de Oudkatholieke kerk tenminste even buiten beschouwing laten). Theo Pollemans en Herman Rutten komen hem in hun boekje ‘De Bijbel op het spoor in Oudewater’ (uitgave van het interkerkelijk Kontakt Oudewater in 2000) nog niet tegen.

Oordelen-in-Oudewater_010Oordelen-in-Oudewater_011Gelukkig is daar enkele jaren later verandering in gekomen toen parochiaan Cor van den IJssel een 19e eeuws Frans polychroom terracotta beeld van St. Michaël aan de oudkatholieke kerk schonk.

En naar ik onlangs vernam kunnen we met enig geluk binnenkort ook een tweede afbeelding van hem tegemoetzien. ‘Onze’ Gerard David immers heeft St. Michael óók geschilderd en de gelijknamige stichting probeert ook van dat schilderij een reproductie in Oudewater te kunnen tonen.

Prachtig. De duivel wordt dan tenminste al tweemaal zichtbaar verslagen in ons Oudewater. Maar… wat zou het mooi zijn wanneer we er ook nog eens in zouden slagen een passende afbeelding van de wegende aartsengel Michaël naar onze stad te halen!

Een gedachte over “Oordelen in Oudewater”

  1. Martijn van Dijk says:

    Interessant verhaal, leuk geschreven !

Geef een reactie